{"id":20427,"date":"2019-02-10T18:21:25","date_gmt":"2019-02-10T17:21:25","guid":{"rendered":"http:\/\/terazprudnik.pl\/?p=20427"},"modified":"2020-12-09T20:01:09","modified_gmt":"2020-12-09T19:01:09","slug":"poniatowskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/anekstp.webd.pl\/wordpress\/2019\/02\/poniatowskiego\/","title":{"rendered":"Ulica ks. J\u00f3zefa Poniatowskiego: Do sanktuarium"},"content":{"rendered":"

Paradoks ulicy Poniatowskiego polega na tym, \u017ce jest najni\u017cej po\u0142o\u017con\u0105 ulic\u0105 w mie\u015bcie, a jednocze\u015bnie \u0142\u0105czy \u015br\u00f3dmie\u015bcie z G\u00f3rami Opawskimi.<\/strong><\/p>\n

Ulica jest star\u0105 i najkr\u00f3tsz\u0105 drog\u0105, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a kiedy\u015b Prudnik z Bartultovicami<\/strong> i Vysok\u0105<\/strong>. Co w takim razie z drog\u0105 na Trzebin\u0119? Ta a\u017c do XIX w. co prawda istnia\u0142a, ale w Trzebinie skr\u0119ca\u0142a do Lasu Trzebi\u0144skiego i dalej przez Div\u010di Hrad i Pielgrzym\u00f3w prowadzi\u0142a do Karniowa (oczywi\u015bcie drog\u0105 przez wie\u015b mo\u017cna by\u0142o doj\u015b\u0107 do Bartultovic). Zalet\u0105 naszej drogi \u201ePoniatowskiego\u201d by\u0142o to, \u017ce po drodze nie by\u0142o szerokiej doliny rzeki Prudnik. Zapewne z drogi najcz\u0119\u015bciej korzystali mieszka\u0144cy wsi w morawskiej enklawie, dla kt\u00f3rych Prudnik by\u0142 najbli\u017cszym miastem. Poza ko\u0144cowym odcinkiem drogi przy granicznym potoku, kt\u00f3ra zosta\u0142a zlikwidowana, pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 do dzi\u015b zachowa\u0142a sw\u00f3j pierwotny przebieg, a ten jest niemal prost\u0105 lini\u0105 z lekkim \u0142ukiem przy szczycie Koziej G\u00f3ry. Dla porz\u0105dku prze\u015bled\u017amy jej przebieg. Zaczyna\u0142a si\u0119 w rejonie skrzy\u017cowania z ul. Lipow\u0105, przechodzi\u0142a przez Lipy, nast\u0119pnie dzi\u015b asfaltow\u0105 drog\u0105, mijaj\u0105c Kozi\u0105 G\u00f3r\u0119 z lewej strony, potem nadal prosto obok Polany Kucharskiego, przez strumie\u0144 obok mostku Krzysztofa i przez Rozdro\u017ce pod Trzebin\u0105 a\u017c do granicznego potoku. Po prostu prosto. Droga mia\u0142a wybitnie lokalny charakter i przez wieki niewiele si\u0119 przy niej dzia\u0142o.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Pi\u0119kna, eklektyczna willa Fipper\u00f3w (obecnie siedziba Zarz\u0105du Stadniny Koni Prudnik) jest ozdob\u0105 ul. Poniatowskiego (fot. Andrzej Dere\u0144, 2015)<\/figcaption><\/figure>\n

Co najmniej od 300 lat teren Koziej G\u00f3ry<\/strong> pozbawiony by\u0142 lasu, ale ze wzgl\u0119du na skalisto\u015b\u0107 ziemi nic tu nie uprawiano. Sama nazwa wzg\u00f3rza wskazuje, \u017ce by\u0142y tu pastwiska, na kt\u00f3rych wypasano kozy, zwierz\u0119 ubogich. Zmiana w charakterze dolnej cz\u0119\u015bci drogi nast\u0105pi\u0142a w XVIII w., kiedy powsta\u0142 tu folwark<\/strong>. W najstarszych przekazach kartograficznych wyst\u0119puje pod nazw\u0105 Piltz Vorwerk<\/strong> lub Buchen Vorwerk<\/strong>. Piltz to mo\u017ce by\u0107 nazwisko w\u0142a\u015bciciela lub dzier\u017cawcy, albo te\u017c przekszta\u0142cona forma \u201ePilz\u201d, czyli grzyb. \u201eBuchen\u201d to bukowy, co mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce ros\u0142y tu te cenne drzewa. Potem przyj\u0119\u0142a si\u0119 forma Linden Vorwerk<\/strong>, czyli Lipowy Folwark, z kt\u00f3rego powsta\u0142y potem polskie Lipy<\/strong>. Przy folwarku powsta\u0142a \u0142adna, barokowa kapliczka<\/strong> po\u015bwi\u0119cona \u015bw. Antoniemu. Z czasem folwark przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 mieszcza\u0144skiej rodziny Fipper\u00f3w<\/strong>, kt\u00f3ra na ty\u0142ach zbudowa\u0142a cegielni\u0119<\/strong>. Budynki rozebrano, a \u015bladem po dawnej dzia\u0142alno\u015bci s\u0105 cz\u0119\u015bciowo zrekultywowane wyrobiska. Rolniczo-przemys\u0142owa dzia\u0142alno\u015b\u0107 musia\u0142a przynosi\u0107 Fipperom spore dochody skoro w 1899 r. by\u0142o ich sta\u0107 na zbudowanie okaza\u0142ej willi<\/strong>, kt\u00f3ra istnieje do dzi\u015b (siedziba Stadniny Koni Prudnik). Z Lip roztacza\u0142 si\u0119 pi\u0119kny widok na po\u0142o\u017cone nieopodal sanktuarium Matki Bo\u017cej Bolesnej na szczycie Kaplicznej G\u00f3ry. Dawnej z Lip bieg\u0142a bezpo\u015brednia, polna droga do ko\u015bcielnych zabudowa\u0144.<\/p>\n

Grobowiec Fipper\u00f3w bez trudu znajdziemy na prudnickim cmentarzu komunalnym przy alejce po lewej stronie bramy g\u0142\u00f3wnej nekropolii od strony ul. Ko\u015bciuszki.<\/p>\n

Na terenie folwarku oraz w niedalekim klasztorze znajdowa\u0142a si\u0119 jedna z tajnych sk\u0142adnic cennych zabytk\u00f3w ruchomych ewakuowanych z wi\u0119kszych miast niemieckich. Zaszyfrowany spis osiemdziesi\u0119ciu sk\u0142adnic tworzy\u0142 tak zwan\u0105 List\u0119 Grundmanna<\/strong>, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciw\u0105 tre\u015b\u0107 odkry\u0142 po wojnie polski historyk sztuki J\u00f3zef G\u0119bczak. W \u015blad za miejscami z listy ruszy\u0142a komisja komisja rewindykacyjna Ministerstwa Kultury i Sztuk, kt\u00f3ra w miejscu skrytek odnajdywa\u0142a zwykle zdekompletowane zbiory. Tak by\u0142o r\u00f3wnie\u017c w Prudniku, gdzie cz\u0119\u015b\u0107 cennych zbior\u00f3w trafi\u0142a w prywatne r\u0119ce (je\u015bli macie w domu „po dziadkach” figur\u0119 wygl\u0105daj\u0105c\u0105 na \u015bredniowieczn\u0105 i nie pisze na niej Made in China, to mo\u017ce to by\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 zbior\u00f3w ze sk\u0142adnicy w Lipach). Wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 jeszcze wiele lat po wojnie w okolicach Prudnika mia\u0142y by\u0107 ujawniane cenne przedmioty. Sk\u0142adnica w Prudniku powsta\u0142a ju\u017c w kwietniu 1942 r., a zabezpieczona zosta\u0142a przez polskie s\u0142u\u017cby ju\u017c w maju 1945 r. Na prudnicki magazyn sk\u0142ada\u0142y si\u0119 \u015bl\u0105skie rze\u017aby \u015bredniowieczne pochodz\u0105ce z Miejskich Zbior\u00f3w Sztuki we Wroc\u0142awiu. By\u0142y tam r\u00f3wnie\u017c eksponaty z muzeum w Bytomiu oraz zrabowane przez Niemc\u00f3w zbiory muzeum w Katowicach i inne polskie zabytki.<\/p>\n

W okresie PRL-u na terenie Lip zbudowano dwa kilkurodzinne, niewielkie bloki, a w ostatnich latach dom jednorodzinny. Mimo tego do dzi\u015b Lipy pozosta\u0142y odr\u0119bn\u0105, izolowan\u0105 grup\u0105 zabudowa\u0144 miasta. O ile willa Fipper\u00f3w, z najbli\u017cszym otoczeniem, wygl\u0105da doskonale, to zaniedbana jest spora cz\u0119\u015b\u0107 gospodarczych zabudowa\u0144 dawnego folwarku.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. J\u00f3zefa i klasztor franciszkan\u00f3w w Prudniku – Lesie (fot. Andrzej Dere\u0144, 2007)<\/figcaption><\/figure>\n

W XIX w. na uboczu drogi i skraju lasu powsta\u0142a pustelnia, kt\u00f3ra szybko ewaluowa\u0142a w klasztor<\/strong> z ko\u015bcio\u0142em alkantaryn\u00f3w, a nast\u0119pnie franciszkan\u00f3w. Wed\u0142ug tradycji alkantaryni nie nabyli na w\u0142asno\u015b\u0107 terenu, ale corocznie zwracali si\u0119 do w\u0142a\u015bciciela z pro\u015bb\u0105 o mo\u017cliwo\u015b\u0107 dalszego u\u017cytkowania ziemi. Klasztor z ko\u015bcio\u0142em d\u0142ugo pozostawa\u0142 w cieniu starszego sanktuarium Matki Bo\u017cej Bolesnej na s\u0105siedniej Kaplicznej G\u00f3rze. Zmieni\u0142o si\u0119 to w trakcie XIX w., kiedy Kapliczna G\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 miejscem odosobnienia dla ksi\u0119\u017cy demeryt\u00f3w, a wi\u0119c zak\u0142adem zamkni\u0119tym dla os\u00f3b z zewn\u0105trz. Tymczasem „Nowy Klasztorek” przyci\u0105ga\u0142 wiernych swoim pi\u0119knym po\u0142o\u017ceniem. W dolince powsta\u0142 niewielki amfiteatr z o\u0142tarzem w Grocie Lurdzkiej zbudowanej z kamienia wulkanicznego (jej g\u0142\u00f3wnym fundatorem by\u0142 polski dzia\u0142acz mieszkaj\u0105cy przed \u015bmierci\u0105 w Prudniku Filip Robota). Bracia zakonni zbudowali skromn\u0105 Drog\u0119 Krzy\u017cow\u0105 oraz po\u015bwi\u0119cili cmentarzyk. Teren w\u0142a\u015bciwego klasztoru otoczony zosta\u0142 murem. W latach 1954-1955 w budynkach odebranych Ko\u015bcio\u0142owi wi\u0119ziony by\u0142 przez \u00f3wczesne komunistyczne w\u0142adze Polski prymas Stefan kard. Wyszy\u0144ski<\/strong>. W tym czasie prudniczanie nie mogli nawet zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do tego miejsca. Po wywiezieniu prymasa przyst\u0105piono do przebudowy ko\u015bcio\u0142a i klasztoru, chc\u0105c tu utworzy\u0107 o\u015brodek wypoczynkowy dla dzieci wojskowych. Wskutek protest\u00f3w prudnickich katolik\u00f3w miejsce to, ju\u017c bardzo zdewastowane, wr\u00f3ci\u0142o do swoich prawowitych w\u0142a\u015bcicieli.<\/p>\n

Kolejna funkcjonalna zmiana ulicy nast\u0105pi\u0142a pod koniec tego samego wieku, kiedy zbudowano tu stacj\u0119 wodoci\u0105gow\u0105<\/strong>, wykorzystuj\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bciowo uj\u0119cie \u015awi\u0119tego \u0179r\u00f3d\u0142a. Studnie obj\u0119to ochron\u0105, tworz\u0105c tu niewielki park. Jeszcze w XIX w. ulica by\u0142a jedn\u0105 z miejskich tras spacerowych. Obsadzono j\u0105 drzewami, tworz\u0105c alej\u0119, dawnej okre\u015blan\u0105 mianem promenady<\/strong>, jednej z kilku w dawnym Prudniku. Inna promenada bieg\u0142a po grobli stawu \u015awi\u0119tego \u0179r\u00f3d\u0142a.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Studnia \u015awi\u0119tego \u0179r\u00f3d\u0142a po zako\u0144czeniu prac. Oryginalne s\u0105 marmurowe stopnie z 1844 r. (fot. Andrzej Dere\u0144, 2019)<\/figcaption><\/figure>\n

Kilka zda\u0144 o \u015awi\u0119tym \u0179r\u00f3dle<\/strong>. W oryginale nazwa funkcjonowa\u0142a w j\u0119zyku dawnych prudniczan, czyli niemieckim – Heilbrunnen, co mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o lub studnia „\u015bwi\u0119ta” b\u0105d\u017a „zdrowotna”. Odnosi\u0142o si\u0119 ono do \u017ar\u00f3d\u0142a, wyp\u0142ywaj\u0105cego ze zbocza grzbietu, kt\u00f3ry do dzi\u015b \u0142\u0105czy G\u00f3ry Opawskie z p\u0142askowy\u017cem otoczonym z trzech stron rzek\u0105 Prudnik, gdzie dzi\u015b znajduje si\u0119 \u015br\u00f3dmie\u015bcie. Wbrew pozorom ustronne \u017ar\u00f3de\u0142ko pe\u0142ni\u0142o wa\u017cn\u0105 rol\u0119 dla prudniczan. Nazwa Heilbrunnen pojawi\u0142a si\u0119 ju\u017c w 1593<\/strong> r. i odnosi\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno do uj\u0119cia, jak i \u0142\u0105k rozci\u0105gaj\u0105cych si\u0119 u jego st\u00f3p. \u0179r\u00f3d\u0142o musia\u0142o by\u0107 cenione przez mieszka\u0144c\u00f3w, poniewa\u017c dawa\u0142o wod\u0119 czyst\u0105 i zdrow\u0105, o wiele lepsz\u0105 od tej ze studni w mie\u015bcie bez kanalizacji i z publicznych zbiornik\u00f3w dok\u0105d woda z rzeki dociera\u0142a za pomoc\u0105 wodoci\u0105gu (drewnianych rur i wie\u017cy wodnej przy murach – obecnie Wie\u017ca Katowska). W 1844<\/strong> r. \u017ar\u00f3d\u0142o przesuni\u0119to o „kilka krok\u00f3w”, ozdobiono marmurowymi schodami i \u017celaznym ogrodzeniem. Pod koniec XIX w., o czym ju\u017c wspominano, \u017ar\u00f3d\u0142o w\u0142\u0105czono w system wodoci\u0105gowy. Dzi\u015b woda ze\u00a0 \u017ar\u00f3d\u0142a, po opuszczeniu studni przep\u0142ywa podziemn\u0105 rur\u0105 do stawu. W 2018 <\/strong>r., w trakcie realizacji projektu zak\u0142adaj\u0105cego odtworzenie dawnego \u017ar\u00f3d\u0142a, odkryto \u017ce zabetonowana studnia wci\u0105\u017c otoczona jest podw\u00f3jnym poziomem marmurowych schodk\u00f3w. Na ich g\u00f3rnym poziomie zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady po obci\u0119tym ogrodzeniu. Wed\u0142ug wspomnie\u0144 jednego z prudniczan metalowe ogrodzenie znajdowa\u0142 si\u0119 tam jeszcze w czasach powojennych. Schody zosta\u0142y zrekonstruowane, a now\u0105 pomp\u0119 – retro otoczono stylizowanym ogrodzeniem. Po latach prudniczanie zn\u00f3w mog\u0105 korzysta\u0107 z wody bezpo\u015brednio ze \u017ar\u00f3d\u0142a. Ale uwaga, nie jest ona badana i nie ma gwarancji, co do jej przydatno\u015bci do spo\u017cycia.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Staw przy ul. Poniatowskiego jest najwi\u0119kszym zbiornikiem wodnym na terenie Prudnika (fot. Stanis\u0142aw Kr\u00f3likowski, 2007)<\/figcaption><\/figure>\n

Historia znajduj\u0105cego si\u0119 obok zbiornika wodnego<\/strong> ma kilka zwrot\u00f3w. Na mapach z XIX i 1. po\u0142. XX w. nie znajdziemy tam \u017cadnego stawu, mimo, \u017ce zabagniony teren \u0142\u0105kowy otacza\u0142a ju\u017c grobla. Okazuje si\u0119, \u017ce staw funkcjonowa\u0142 tam wcze\u015bniej i w pewnym momencie zosta\u0142 osuszony. W czasach rewolucji przemys\u0142owej pr\u00f3bowano wydobywa\u0107 na \u0142\u0105kach torf, ale przedsi\u0119wzi\u0119cie najwyra\u017aniej okaza\u0142o si\u0119 ma\u0142o op\u0142acalne, skoro szybko z niego zrezygnowano. W okresie Polski Ludowej \u0142\u0105k\u0119 zn\u00f3w postanowiono „zatopi\u0107” i tak jest do dzi\u015b. Dzi\u0119ki temu, \u017ce teren jest zamkni\u0119ty dla os\u00f3b postronnych, staw (a w\u0142a\u015bciwie stawy) i jego otoczenie sta\u0142 si\u0119 azylem dla wielu cennych zwierz\u0105t i ro\u015blin. Nad brzegiem znajdziemy szcze\u017cuj\u0119<\/strong>, kiedy\u015b powszechne w Polsce ma\u0142\u017ce s\u0142odkowodne, dzi\u015b coraz rzadsze. To, \u017ce wyst\u0119puj\u0105 tutaj \u015bwiadczy o tym, \u017ce w zbiorniku jest bardzo czysta woda. Sekretem tego stanu jest w\u0142a\u015bnie jej pochodzenie. Gdy przyjrzymy si\u0119 bli\u017cej mapom, to oka\u017ce si\u0119, \u017ce do stawu nie wp\u0142ywa \u017caden kana\u0142, a p\u0142yn\u0105cy od strony Chocimia strumie\u0144 nie \u0142\u0105czy si\u0119 ze zbiornikiem, nie wspominaj\u0105c o znajduj\u0105cej si\u0119 nieopodal rzece Prudnik. Pewnie ju\u017c si\u0119 domy\u015blacie. Woda w stawie pochodzi ze \u015awi\u0119tego \u0179r\u00f3d\u0142a.<\/p>\n

Okres PRL-u to czas przej\u0119cia Koziej G\u00f3ry przez wojsko. Teren \u0107wiczebny<\/strong> by\u0142 bogato wyposa\u017cony w przer\u00f3\u017cne urz\u0105dzenia s\u0142u\u017c\u0105ce szkoleniu \u017co\u0142nierzy. Wojskow\u0105 legend\u0105 obros\u0142o „wzg\u00f3rze 108”,<\/strong> bo tak okre\u015blano w nomenklaturze \u017co\u0142nierskiej Kozi\u0105 G\u00f3r\u0119. Do dzi\u015b szczyt otaczaj\u0105 pier\u015bcienie okop\u00f3w. Mo\u017cna tu te\u017c znale\u017a\u0107 ruiny budowli \u0107wiczebnych. Do pocz\u0105tku lat 90. XX w. przy drodze do klasztoru znajdowa\u0142 si\u0119 korpus czo\u0142gu T-34 oraz pojazdu g\u0105sienicowego ze zdemontowanymi dzia\u0142ami.<\/p>\n

W 1993 r. przy ul. Poniatowskiego oddano do u\u017cytku miejsk\u0105 oczyszczalni\u0119<\/strong> \u015bciek\u00f3w.<\/strong> Rozleg\u0142y kompleks nieco zepsu\u0142 krajobraz doliny rzeki Prudnik, ale realizacja inwestycji by\u0142a niezb\u0119dna dla dalszego rozwoju miasta i gminy. Obecnie oczyszcza si\u0119 tu \u015bcieki z Prudnika, \u0141\u0105ki Prudnickiej, Moszczanki, Pokrzywnej, Jarno\u0142t\u00f3wka, Chocimia, D\u0119bowca i Niemys\u0142owic. Mimo stara\u0144 nie uda\u0142o si\u0119 nak\u0142oni\u0107 czeskich Zlatych Hor, do przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do prudnickiego kolektora \u015bciekowego.<\/p>\n

W ostatnich latach, ze wzgl\u0119du na rosn\u0105c\u0105 popularno\u015b\u0107 sanktuarium \u015bw. J\u00f3zefa<\/strong>, wa\u017cnego miejsca z punktu widzenia nie tylko religii, ale i historii Polski (miejsce wi\u0119zienia kard. Wyszy\u0144skiego), ulica jest systematycznie modernizowana, a wok\u00f3\u0142 powstaje infrastruktura turystyczno-rekreacyjna: p\u0119tla drogowa, parkingi, \u015bcie\u017cki pieszo-rowerowe, toalety, miejsca wypoczynku, wie\u017ca widokowa itd. Wieczorami sporo tu spacerowicz\u00f3w, biegaczy i cyklist\u00f3w. Powsta\u0142o tu te\u017c miejsce pami\u0119ci katastrofy lotniczej w Smole\u0144sku w 2010 r., na kt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 94 buki oraz 2 d\u0119by. Drzewa symbolizuj\u0105 liczb\u0119 ofiar tragedii.<\/p>\n

Na ul. Poniatowskiego mo\u017cna spotka\u0107 plecakowych turyst\u00f3w przemierzaj\u0105cych G\u0142\u00f3wny Szlak Sudecki<\/strong> (czerwony) oraz autokarowych pielgrzym\u00f3w. Organizowane s\u0105 tu r\u00f3wnie\u017c imprezy o charakterze regionalnym i krajowym, m.in.: Zlot Motocyklowy<\/a>, Mistrzostwa Ziemi Opolskiej Nordic Walking<\/a><\/strong>, Maraton MTB<\/strong> oraz Mistrzostwa Polski w P\u00f3\u0142maratonie G\u00f3rskim Nordic Walking<\/strong><\/a> (od 2019).<\/p>\n

Staraniem Nadle\u015bnictwa Prudnik na jednym z okresowo zanikaj\u0105cych ciek\u00f3w zbudowano pi\u0119\u0107 niewielkich staw\u00f3w<\/strong>, zwanych paciorkowymi. Nad nimi stoi drewniana platforma widokowa<\/strong> z \u0142adnym widokiem na Prudnik. Nad najwy\u017cszym stawem, w lesie, wida\u0107 relikty jeszcze jednego zbiornika wodnego. Wypi\u0119trzenie terenu mi\u0119dzy dwoma parowami by\u0142o typowane przez archeolog\u00f3w, jako domniemane miejsce jednego z grodzisk Szwedzkich Sza\u0144c\u00f3w na Okopowej.<\/p>\n

W czasach niemieckich ulic\u0119 nazywano Vorwerkstrasse<\/strong>, czyli Folwarczn\u0105, a nast\u0119pnie Lindenvorwerkstrasse<\/strong> (ulica Folwarku Lipy, 1937). W pierwszym spisie ulic w j\u0119zyku polskim w 1945 r. nazw\u0119 ulicy pomini\u0119to. Istnia\u0142a na pewno w 1977 r., poniewa\u017c uchwa\u0142\u0105 Miejskiej Rady Narodowej w\u0142\u0105czono w\u00f3wczas do niej klasztor franciszkan\u00f3w, kt\u00f3ry wcze\u015bniej funkcjonowa\u0142 pod pocztowym adresem \u201eKlasztor Las\u201d.<\/p>\n

D\u0142ugo\u015b\u0107 ulicy: 2200 m.<\/strong><\/p>\n

\n

Znasz ciekaw\u0105 anegdot\u0119 na temat ul. Poniatowskiego? Nieznany w\u0105tek jej historii? Napisz komentarz pod artyku\u0142em lub wy\u015blij wiadomo\u015b\u0107 do autora: andrzej.deren@tygodnikprudnicki.pl.<\/span><\/strong><\/p>\n

\n\r\n