{"id":70464,"date":"2023-10-12T14:57:08","date_gmt":"2023-10-12T12:57:08","guid":{"rendered":"http:\/\/terazprudnik.pl\/?p=70464"},"modified":"2023-10-12T21:07:31","modified_gmt":"2023-10-12T19:07:31","slug":"slupy-graniczne-posiadlosci-bartensteinow-w-gorach-opawskich","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/anekstp.webd.pl\/wordpress\/2023\/10\/slupy-graniczne-posiadlosci-bartensteinow-w-gorach-opawskich\/","title":{"rendered":"S\u0142upy graniczne posiad\u0142o\u015bci Bartenstein\u00f3w w G\u00f3rach Opawskich"},"content":{"rendered":"\n

Zachowane w G\u00f3rach Opawskich s\u0142upy z wyrytym skr\u00f3tem \u201eB.B.\u201d kre\u015bli\u0142y dawnej zasi\u0119g posiad\u0142o\u015bci rodu Bartenstein\u00f3w, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0105 by\u0142 zamek w Jind\u0159ichovie. Jeden z nich przetrwa\u0142 na stoku Biskupiej Kopy, inny w pobli\u017cu Wieszczyny.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
P\u00f3\u0142nocno-zachodni odcinek granicy posiad\u0142o\u015bci Bartenstein\u00f3w mi\u0119dzy Biskupi\u0105 Kop\u0105 a Prze\u0142. Mokr\u0105, obecnie granica polsko-czeska. K\u00f3\u0142kami oznaczono istniej\u0105ce w 1836 r. s\u0142upki „BB” oraz lokalizacj\u0119 okrytego s\u0142upa nr 156. (grafika: Andrzej Dere\u0144, podk\u0142ad: Zemsk\u00fd archiv v Opav\u011b)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jeszcze do niedawana w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci krajoznawc\u00f3w pokutowa\u0142o przekonanie, \u017ce s\u0142upy graniczne z literami \u201eBB\u201d w Sudetach Wschodnich oznaczaj\u0105 posiad\u0142o\u015bci biskupstwa wroc\u0142awskiego. Nie zawsze. W literaturze znajdziemy wyja\u015bnienie, \u017ce jest to skr\u00f3t od Bistum Breslau<\/strong>, czyli Biskupstwo Wroc\u0142awskie. Nie chodzi o granice biskupstwa, tylko ziemie, kt\u00f3re w czasach feudalnych by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 biskupa wroc\u0142awskiego lub wchodzi\u0142y w granice obszar\u00f3w nale\u017c\u0105cego do niego ksi\u0119stwa nyskiego. Takie s\u0142upki znajdziemy mi\u0119dzy innymi na szlaku prowadz\u0105cym grzbietem masywu Keprnika. W przypadku cz\u0119\u015bci kamieni granicznych wyja\u015bnienie wydaje si\u0119 satysfakcjonuj\u0105ce. Ale tylko niekt\u00f3rych.<\/p>\n\n\n\n

Tylko gdzie tu biskupstwo?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na obecnej granicy polsko-czeskiej mi\u0119dzy lini\u0105 kolejow\u0105 a Wieszczyn\u0105 <\/strong>znajduje si\u0119 kamie\u0144 z napisem \u201eB.B.\u201d. Tymczasem ani okolice Wieszczyny, ani Jind\u0159ichova <\/strong>na po\u0142udniu od granicy nigdy nie by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 ksi\u0119stwa nyskiego oraz maj\u0105tku biskup\u00f3w wroc\u0142awskich. Wieszczyna to wie\u015b miejska Prudnika<\/strong>, a pola w tej okolicy, w ramach wykupu od pa\u0144szczyzny w XIX w., zosta\u0142y podzielone w\u015br\u00f3d rolnik\u00f3w. Z kolei Jind\u0159ichov nale\u017ca\u0142 do pan\u00f3w z Hodic, a od 1739 r. do rodziny Bartenstein\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

W 1629 r. okr\u0119g prudnicki od\u0142\u0105czony zosta\u0142 od biskupstwa o\u0142omunieckiego i przy\u0142\u0105czony do biskupstwa wroc\u0142awskiego. Tym samym mi\u0119dzy Wieszczyn\u0105 a Jind\u0159ichovem powsta\u0142a nowa granica biskupstw. Czyby wi\u0119c by\u0142 to s\u0142up rozdzielaj\u0105cy biskupstwa? Nie. Przede wszystkim dlatego, \u017ce nie by\u0142o potrzeby wyznaczania w terenie granic ko\u015bcielnych i tego nie robiono. Jak wspomniano wcze\u015bniej, znaczenie mia\u0142y posiad\u0142o\u015bci ziemskie, a tak\u017ce \u2013 co oczywiste \u2013 granice pa\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n

Od Rudolfsheim<\/strong>u<\/strong> do Lasu Trzebi\u0144skiego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Archiwalne mapy pomagaj\u0105 rozwik\u0142a\u0107 zagadk\u0119. S\u0142upy z inicja\u0142em \u201eBB\u201d stawiane by\u0142y wzd\u0142u\u017c obecnej granicy pa\u0144stwowej od Las Trzebi\u0144skiego<\/strong> na wschodzie a\u017c do ruin schroniska Rudolfsheim na Biskupiej Kopie<\/strong> na zachodzie. Potem w obu kierunkach na granicy pa\u0144stwa s\u0142upy z \u201eBB\u201d ju\u017c si\u0119 nie pojawiaj\u0105. Nie znajdziemy ich ani w okolicach G\u0142ucho\u0142azach na zachodzie, ani ko\u0142o Albrechtic na wschodzie. Tymczasem linia wyznaczona przez s\u0142upy wcale nie ko\u0144czy si\u0119 we wspomnianych miejscach. S\u0142upki z \u201eBB\u201d znajdziemy r\u00f3wnie\u017c wewn\u0105trz terytorium czeskiego, gdzie nigdy nie by\u0142o podzia\u0142u mi\u0119dzy biskupstwami o\u0142omunieckim i wroc\u0142awskim. Ju\u017c wiecie, w czym rzecz? Tak jak w przypadku kamieni granicznych Prudnika, tak i w tym s\u0142upy \u201eBB\u201d nie mia\u0142y \u015bcis\u0142ego zwi\u0105zku z granic\u0105 pa\u0144stwa, a zupe\u0142nie innego terytorium. Kamienie \u201eBB\u201d wyznacza\u0142y granice ziem prywatnych, w tym wypadku nale\u017c\u0105cych do baron\u00f3w Bartenstein\u00f3w <\/strong>(Baron Bartenstein, st\u0105d BB), Co ciekawe wraz z poszerzaniem maj\u0105tku o kolejne miejscowo\u015bci, starych s\u0142up\u00f3w nie niszczono, cho\u0107 znajdowa\u0142y si\u0119 ju\u017c wewn\u0105trz ich ziem.<\/p>\n\n\n\n

Sk\u0105d wiadomo, \u017ce to baronowie, a nie inny tytu\u0142? Odpowiedzi udziel\u0105 nam zn\u00f3w dawne mapy, gdzie ich terytoria opisuje si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: \u201eBartenstein Emanuel Baron als Herrschaft Hennersdorf\u201d, czyli \u201ebaron Emanuel Bartenstein jako pa\u0144stwo Jind\u0159ichov\u201d, przy czym \u201epa\u0144stwo\u201d oznacza szlachecki maj\u0105tek ziemski.<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejszy po cesarzu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bartensteinowie nie byli starym rodem rycerskim. Filip Bartenstein<\/strong> by\u0142 profesorem filozofii i dyrektorem gimnazjum w Strasburg i ze stanem szlacheckim nie mia\u0142 nic wsp\u00f3lnego, by\u0142 mieszczaninem. Jego syn \u2013 Johann Christoph<\/strong> urodzony w 1696 r. (zm. 1767) zrobi\u0142 karier\u0119 w austriackiej s\u0142u\u017cbie cesarskiej. W 1711 r. uko\u0144czy\u0142 studia prawnicze. Cztery lata p\u00f3\u017aniej przeszed\u0142 na katolicyzm, bo to by\u0142 warunek, by sprawowa\u0107 urz\u0119dy w pa\u0144stwie Habsburg\u00f3w. Ju\u017c w 1719 r. w dow\u00f3d swoich zas\u0142ug uzyska\u0142 szlachectwo, a w 1733 r. otrzyma\u0142 tytu\u0142 barona Rzeszy. W 1727 r. zosta\u0142 kanclerzem, a nast\u0119pnie bliskim doradc\u0105 cesarza Karola VI<\/strong>, a potem Marii Teresy<\/strong>. A\u017c do 1753 r. uznawany by\u0142 za jedn\u0105 z kluczowych postaci polityki zagranicznej i wewn\u0119trznej Austrii. Cesarz powierzy\u0142 mu wychowane i nauk\u0119 nast\u0119pcy tronu arcyksi\u0119cia J\u00f3zefa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Johann Christoph von Bartenstein zakupi\u0142 klucz maj\u0105tk\u00f3w z siedzib\u0105 w Jind\u0159ichovie (mal. Martin van Meytens)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W \u015blad za karier\u0105 polityczn\u0105 posz\u0142y nabytki maj\u0105tkowe rodu w Austrii i Czechach<\/strong>, mi\u0119dzy innymi pa\u0144stwa jind\u0159ichovskiego. W sferze domys\u0142\u00f3w mo\u017cemy pozostawi\u0107 fakt, \u017ce po wojnie prusko-austriackiej o \u015al\u0105sk Austrii uda\u0142o si\u0119 zachowa\u0107 ziemi\u0119 osob\u0142osk\u0105 obejmuj\u0105c\u0105 maj\u0105tek Bartensteina. Akurat tutaj wyznaczono now\u0105 granic\u0119, cho\u0107 na przyk\u0142ad w okolicach Nysy ju\u017c si\u0119 nie przejmowano granicami ziem feudalnych, dziel\u0105c ksi\u0119stwo nyskie pomi\u0119dzy dwa pa\u0144stwa. Czy\u017cby osobista interwencja najwa\u017cniejszego polityka w cesarskie sprawi\u0142a, \u017ce kr\u00f3l Prus Fryderyk zrezygnowa\u0142 z zagarni\u0119cia tego skrawka \u015al\u0105ska, rekompensuj\u0105c to sobie na innym odcinku granicy? Bior\u0105c pod uwag\u0119 pozycj\u0119 Bartensteina w pa\u0144stwie i polityce mi\u0119dzynarodowej wydaje si\u0119 to bardzo prawdopodobne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Emaunel Bartenstein w\u0142ada\u0142 Jind\u0159ichovem w latach 30. XIX w. To w\u0142a\u015bnie jego imi\u0119 zapisane zosta\u0142o na kartonach serii map austriackich z tego okresu. (mal. Johann Neidermann, 1804)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u015awie\u017co nobilitowana rodzina stara\u0142a si\u0119 okaza\u0107 sw\u00f3j nowy status, jednocze\u015bnie pilnie strzeg\u0105c swoich praw do ziem i przywilej\u00f3w. Jednym z takich sposob\u00f3w by\u0142o dok\u0142adne wyznaczenie granic swoich posiad\u0142o\u015bci<\/strong>. Wiemy, \u017ce przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 znak\u00f3w granicznych postawiono w 1743 r. (na starych mapach posiadaj\u0105 rok wystawienia), a wi\u0119c kr\u00f3tko po zawarciu pokoju mi\u0119dzy Austri\u0105 a Prusami. Bartenstein by\u0142 ju\u017c pewien, \u017ce ziemie te pozostan\u0105 w jego posiadaniu, mo\u017cna wi\u0119c by\u0142o na spokojnie zaj\u0105\u0107 si\u0119 oznaczeniem granic. Poza tym na wiede\u0144skim dworze panowa\u0142 przekonanie, \u017ce utrata \u015al\u0105ska na rzecz Hochenzollern\u00f3w, to strata tymczasowa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ex libris z baronowskim herbem Johanna Christopha von Bartenstein (il wikipiedia)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Pami\u0105tk\u0105 po Bartensteinach jest okaza\u0142y zamek w Jind\u0159ichovie<\/strong>, kt\u00f3rego obecny wygl\u0105d zawdzi\u0119czamy przebudowie w 1844 r., po po\u017carze barokowego za\u0142o\u017cenia. W okresie Wiosny Lud\u00f3w przy granicy prusko-austriackiej prudnickie Bractwo Strzeleckie<\/strong> zorganizowa\u0142o \u015bwi\u0119to ludowe, podczas kt\u00f3rego wzywano do jedno\u015bci Niemc\u00f3w. W uroczysto\u015bci wzi\u0119li udzia\u0142 Bartensteinowie, w\u0142a\u015bciciele po\u0142o\u017conego nieopodal zamku w Jind\u0159ichovie. Baronowa przekaza\u0142a w\u00f3wczas gildii strzeleckiej niemieck\u0105 flag\u0119 w barwach czarno-czerwono-\u017a\u00f3\u0142tej (odmienna od \u00f3wczesnej pa\u0144stwowej). W 1868 r. maj\u0105tek jind\u0159ichovski przeszed\u0142 w r\u0119ce Klein\u00f3w i nale\u017ca\u0142 do nich do 1945 r. Herb Bartenstein\u00f3w znajduje si\u0119 na dziedzi\u0144cu zamku. Bartensteinom zawdzi\u0119czamy r\u00f3wnie\u017c rozbudowan\u0105 kolumn\u0119 Maryjn\u0105 przed rezydencj\u0105 z 1757 r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zamek w Jind\u0159ichovie zawdzi\u0119cza sw\u00f3j obecny wygl\u0105d przebudowie w 1844 r. dokonanej przez Bartenstein\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c ten r\u00f3d by\u0142 fundatorem kolumny Maryjnej. (fot. Andrzej Dere\u0144, 2008)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wok\u00f3\u0142 pa\u0144stwa Bartenstein\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my do przebiegu granicy pa\u0144stwa Bartenstein\u00f3w. Od Rudolfsheimu s\u0142upy \u201eBB\u201d ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 na po\u0142udnie wzd\u0142u\u017c dzisiejszej granicy mi\u0119dzy wojew\u00f3dztwami (krajami) morawsko-\u015bl\u0105skim i o\u0142omunieckim na po\u0142udnie, przez Petrovy boudy<\/strong> i grzbiet V\u011btrnej<\/strong>. Po mini\u0119ciu \u017ar\u00f3d\u0142a Osob\u0142ogi<\/strong>, granica skr\u0119ca\u0142a w kierunku Solnej Hory<\/strong> i dalej na wsch\u00f3d (tak jak szlaki turystyczne) do masywu Kravi Hory<\/strong>. To mi\u0119dzy innymi na V\u011btrnej znajdowa\u0142 si\u0119 znak graniczny ju\u017c nie tylko z inicja\u0142ami baron\u00f3w, ale i ich czw\u00f3rdzielnym herbem baronowskim Bartenstein\u00f3w. S\u0142up z herbem by\u0142 te\u017c na trzech granicach przy p\u00f3\u017aniej zbudowanym schronisku Rudolfsheim, kt\u00f3re zreszt\u0105 powsta\u0142o na terenie Petrovic. Na niekt\u00f3rych kamieniach by\u0142y daty, na przyk\u0142ad na Srebrnej Kopie<\/strong> \u2013 1804. S\u0142upy by\u0142y numerowane. Ostatni w Lesie Trzebi\u0144skim posiada\u0142 numer 310 (!) – CCCX. Na niekt\u00f3rych odcinkach, na przyk\u0142ad Lasu Prudnickiego, kamieniom \u201eB.B.\u201d towarzyszy\u0142y jeszcze starsze s\u0142upy graniczne posiad\u0142o\u015bci miasta Prudnika z 1727 i 1730 r. <\/strong>Te nie by\u0142y numerowane, posiada\u0142y natomiast w wi\u0119kszo\u015bci rok wystawienia oraz monogram \u201eNST\u201d, kryj\u0105cy dawn\u0105 nazw\u0119 miasta \u2013 NeuStadT<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Zwarty obszar pa\u0144stwa Bartensten\u00f3w obejmowa\u0142 miejscowo\u015bci w g\u00f3rnym biegu Osob\u0142ogi: Petrovice<\/strong>, Janov<\/strong>, Jind\u0159ichov<\/strong>, Arnultovice <\/strong>i Bartulovice <\/strong>oraz enklaw\u0119 \u017divotice<\/strong> ko\u0142o Div\u010dego Hradu. 1 kwietnia 1740 r. Bartensteinowie kupili wie\u015b Mat\u011bjovice <\/strong>w pobli\u017cu Lasu G\u0142ubczyckiego. Wsz\u0119dzie tam stawiano s\u0142upy z literami \u201eBB\u201d. S\u0142upki stan\u0119\u0142y m.in. na skraju Lasu G\u0142ubczyckiego na p\u00f3\u0142nocy wsch\u00f3d od drogi z G\u0142ubczyc <\/strong>do Osob\u0142og\u0105<\/strong>. Przez pewien czas pruska droga na kr\u00f3tkim odcinku wkracza\u0142a na terytorium austriackie. Potem granic\u0119 wyr\u00f3wnano do drogi, a po II wojnie \u015bwiatowej jeszcze raz przeprowadzono zmian\u0119 linii granicznej, odsuwaj\u0105c j\u0105 od szosy. Wed\u0142ug mapy z 1836 r. na obecnie polskim terytorium w tamtym rejonie znajdowa\u0142 si\u0119 dla s\u0142upki ze znakiem \u201eBB\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fragment mapy z 1836 r. Mat\u011bjovic, na kt\u00f3rej wida\u0107 odcinek drogi G\u0142ubczyce \u2013 Osob\u0142oga \u2013 Prudnik. To tutaj granica czeskiej wsi styka\u0142a si\u0119 z Lasem G\u0142ubczyckim. Tutaj te\u017c ustawiono s\u0142upki z literami \u201eBB\u201d. Zaznaczona grupa zabudowa\u0144 ju\u017c nie istnieje. (mat. Zemsk\u00fd archiv v Opav\u011b)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Do naszych czas\u00f3w zachowa\u0142o si\u0119 niewiele s\u0142up\u00f3w \u201eBB\u201d. Te najbardziej okaza\u0142e by\u0142y zapewne celowo niszczone z chwil\u0105, gdy Bartensteinowie przestali by\u0107 w\u0142a\u015bcicielami tych ziem. Pozosta\u0142y nieliczne \u015blady mniej okaza\u0142ych s\u0142up\u00f3w, czego przyk\u0142adami s\u0105 kamienie ko\u0142o Wieszczyny i na Biskupiej Kopie. Inne wci\u0105\u017c znajduj\u0105 si\u0119 na miedzach, w le\u015bnych ost\u0119pach i w kamiennych, granicznych kopcach.<\/p>\n\n\n\n

Odkrycia i identyfikacja<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierwszego dnia stycznia 2020 r. Andrzej Dere\u0144<\/strong> zidentyfikowa\u0142 kamie\u0144 n napisem \u201eB.B.\u201d przy granicy pa\u0144stwa mi\u0119dzy Wieszczyn\u0105 a lini\u0105 kolejow\u0105. P\u0142aski kamie\u0144 by\u0142 w g\u00f3rnym fragmencie zniszczony i prawdopodobnie nad literami znajdowa\u0142a si\u0119 liczba rzymska oznaczaj\u0105ca numer s\u0142upa. W chwili znalezienia prawid\u0142owe wskazanie ich pochodzenia nie by\u0142o mo\u017cliwe, poniewa\u017c literatura znana autorowi nie opisywa\u0142a ich. Drog\u0105 analiz starych map i lokalnej historii uda\u0142o mu odkry\u0107 znaczenie s\u0142upa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Uszkodzony kamie\u0144 z literami „B.B.” odnaleziony w 2020 r. w pobli\u017cu Wieszczyny. (fot. Andrzej Dere\u0144)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Odkrycia kolejnego kamienia dokona\u0142 w 28 sierpnia 2023 r. Miros\u0142aw Bartyzel<\/strong>. Le\u017c\u0105cy s\u0142up z napisem: \u201eCLVI. \/ B.B.\u201d znajdowa\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednio na \u015bcie\u017cce czerwonego szlaku (G\u0142\u00f3wny Szlak Sudecki) mi\u0119dzy Prze\u0142\u0119cz\u0105 Mokr\u0105<\/strong> a ruinami schroniska Rudolfsheim, w pobli\u017cu polsko-czeskiego s\u0142upa granicznego nr 145\/21, na wysoko\u015bci ok. 805 m n.p.m. Prawdopodobnie cz\u0119\u015b\u0107 kamienia z napisami ods\u0142oni\u0142a si\u0119 w wyniku opad\u00f3w deszczu, wymycia ziemi ze \u015bci\u00f3\u0142k\u0105 lub przegniciem starego korzenia. S\u0142upek z Biskupiej Kopy ze swoim numerem zaznaczony by\u0142 na austriackiej mapie z 1836 r., st\u0105d mo\u017cna by\u0142o z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce znaleziony zosta\u0142 blisko miejsca swojego pierwotnego posadowienia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
O odnalezieniu kamienia poinformowa\u0142 redakcj\u0119 Tygodnika Prudnickiego \/ TerazPrudnik.pl Miros\u0142aw Bartyzel. (fot. Andrzej Dere\u0144)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

21 wrze\u015bnia grupa mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Ziemi Prudnickiej i G\u00f3r Opawskich: Miros\u0142aw Bartyzel<\/strong> z synem Piotrem<\/strong>, Dawid Przyszlak<\/strong> i Andrzej Dere\u0144<\/strong> przeprowadzili akcj\u0119 ratunkow\u0105 kamienia, usuwaj\u0105c go ze \u015bcie\u017cki i wkopuj\u0105c w ziemi\u0119 obok.<\/p>\n\n\n\n